Reklama

O starożytności

Reklama

Utwory

Reklama

Autorzy

Wypracowania

Bibliografia


Epos o Gilgameszu:

To najstarsze dzieło literackie na świecie, spisany w pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e. na 12 glinianych tabliczkach, pismem klinowym. Ten babilońsko-asyryjski epos spisany został ponad 1200 lat wcześniej niż Homerowe eposy. Opowiada o wojowniku Gilgameszu i jego przyjacielu Enkidu. Zaczyna się inwokacją, w której Gilgamesz (bóg, człowiek w 1/3) opłakuje śmierć Enkidu (podobieństwo z Iliadą - Achilles opłakuje Patroklesa). Enkidu był przyjacielem Gilgamszesza, ulepionym z gliny przez bogów. Dotrzymywał Gilgameszowi towarzystwa, w końcu jednak zmarł,  ponieważ był śmiertelnikiem.

Literaturę antyczną możemy podzielić na czasy:

GRECKIE:

  1. Okres twórczości ustnej (od XVI - X w. p.n.e.)
  2. Okres archaiczny (od IX  - VI w. p.n.e.) przeważała poezja epicka i liryczna, a twórcy wśród których z trudem dałoby się doszukać jakichś indywidualności, byli właściwie tylko wyrazicielami poglądów zbiorowości. Do najsłynniejszych osiągnięć piśmiennictwa tego okresu należą eposy Iliada i Odyseja przypisywane Homerowi, epos kosmogeniczny Teogonia Hezjoda, jak również bajki Ezopa. W tym czasie tworzyła też Safona i Anakreont.
  3. Okres klasyczny = attycki (V-IV w. p.n.e) - królowała tragedia (Ajschylos, Sofokles, Eurypides), komedia (Arystofanes) oraz proza literacka i naukowa (dialektyka, logika, retoryka, językoznawstwo). Pojawiają się pierwsze indywidualności wśród pisarzy.
  4. Okres hellenistyczny = aleksandryjski (III-I w. p.n.e) - od panowania Aleksandra Wielkiego (336-323r. p.n.e.). W poezji zaznaczył się wpływ eksperymentu literackiego i zretoryzowana proza, literatura nasyciła się uczuciowością i erudycją, narodziła się literatura popularna skierowana do szerokich kręgów oraz wykształcił się zawód literata - uczonego.
  5. Okres rzymski (I w. p.n.e. - II w. n.e.) - rozwijała się wysoce artystyczna proza, pojawiał się nawroty do przeszłości ale pojawiła się także  literatura chrześcijańska, adresowanej do szerokiej publiczności, o charakterze moralizującym.
  6. Okres chrześcijański (II-V w. n.e) - nastąpił schyłek literatury pogańskiej, rozwój literatury popularnej (romansu) oraz artystycznej i filozoficznej. Do najbardziej znanych dzieł tego okresu należą: Ewangelie i Listy św. Pawła.

RZYMSKIE:

  1. Okres archaiczny (240-80 r. p.n.e.) - rozpoczęty wystawieniem przez Liwiusza Andronikusa tragedii i komedii greckich w przeróbce łacińskiej. Epikę zainicjowaną przykładem Odysei, którą Newiusz wzbogacił poematem narodowym Bellum Pucinum o I wojnie punickiej. Wykształciła się satyra (Lucyliusz), epigramat (Liwiusz) a dzieło Katona Starszego Origines dało początek historiografii w języku łacińskim.
  2. Okres cyceroński (80-30 r. p.n.e.) - nazwa pochodzi od imienia filozofa i mówcy Cycerona, który spopularyzował główne gatunki filozofii eklektycznej szkoły średniej Stoi, nowej akademii i Perypatu oraz epikureizmu. W autobiografii historycznej sporą rolę odegrały pamiętniki Cezara, literaturę społeczno-polityczną reprezentował Salustriusz, naukę prawa rozwinął Sulpicjusz Rufus, a w poezji grupa tzw. neoteryków wstąpiła z nowatorskim w formie i treścią programie literackim.
  3. Okres augustowski (30 r. p.n.e.- 14r. n.e.) - nazwana złotym wiekiem poezji rzymskiej, reprezentowanej przez Horacego, autora satyr i pieśni. Wtedy to zrodziła się rzymska elegia miłosna (Gallus, Owidiusz). Wergiliusz największy ówczesny przedstawiciel epiki rzymskiej stworzył Georgiki, będące pochwałą pracy rolnika i Eneidę, zwana też rzymską kontynuacją Iliady Homera.
  4. Okres cesarski (I-V w.) - w której piśmiennictwo pierwszych wieków naszej ery pozostawało pod wpływem retoryki, zaś filozofia ograniczała się do zagadnień etycznych. Prozę literacką reprezentowała parodia romansu greckiego, a zretoryzowana poezja stała się elitarna w stylu i w języku. Pojawiła się pantomima, ale zaczynał się wyraźny upadek tragedii, prawdziwą wartość przedstawiały jedynie niesceniczne tragedie Seneki Młodszego. Na przełomie I i II w. przypadła działalność największego historyka rzymskiego, Tacyta. Wiek później pojawili się pierwsi wybitni chrześcijańscy pisarze łacińscy, a na przełomie IV/V w działał znakomity pisarz chrześcijański Augustyn, biskup Hoppong.

Najwybitniejsi twórcy literatury greckiej i rzymskiej:

rodzaj literacki twórcy greccy twórcy rzymscy
epika Homer, Hezjod, Ezop Wergiliusz, Owidiusz
liryka Safona, Tyrteusz, Anakreont, Symonides, Ezop Owidiusz, Horacy
dramat Tespis, Ajschylos, Sofokles, Eurypides Terencjusz, Plaut
komedia Arystofanes -
proza - Cyceron, Tacyt

Literatura grecka:

Literatura gracka powstaje jeszcze w okresie archaicznym. Przed Homerem istniały formy liryczne - pieśni wykonywane przy akompaniamencie instrumentów muzycznych. Początkowo była ściśle związana z religią i była przekazywana ustnie, toteż nie dochowały się do naszych czasów. Początkowo rozpowszechnianiem utworów zajmowali się aojdowie - zawodowi, wędrowni śpiewacy, którzy z towarzyszeniem formingi (drewniany instrument strunowy) lub kitary opiewali bohaterskie czyny. Wykonywaniem tej twórczości zajmował się Orfeusz. Pierwszy instrument strunowy wykonał zaś Hermes ze skorupy żółwia i ofiarował go bratu Apollinowi.

Całej literaturze greckiej patronuje Homer. Mity greckie zapisane w eposach homerowych stanowiły dla  Greków najważniejszy punkt odniesienia. Iliadę i Odyseję ceniono nie tylko za wzór doskonałej poezji, ale także jako normę etyczną i źródło historyczne. Grecy bowiem wierzyli w prawdziwość przedstawionych przez Homera zdarzeń. Genialne dzieła Homera stanowią świetny początek literatury greckiej, ale są zarazem szczytowym osiągnięciem wśród najstarszych literatur świata. Epopeje Homera pojawiają się jak gdyby na przecięciu dwóch epok: przed literackiej i literackiej, zamykają okres kultury mykeńskiej i inicjują kulturę europejską. Dopiero przyjęcie i adaptacja przez Fenicjan w IX w. pisma prasemickiego umożliwiła powstanie literatury.

Po Homerze występują rapsodowie, którzy kultywowali pieśni epickie. Wywodzili się ze szkoły recytatorów założonej na wyspie Chios.

Świat literatury greckiej rozwinął się w czasie gdy istniała już bogata kultura starożytnego wschodu, wcześniejsza lub współczesna kulturze mykeńskiej. Starsza od epopei Homerowych jest także Biblia. W mitach starożytnych i księgach biblijnych powtarzają się podobne motywy.

Periodyzacja (podział na okresy) literatury greckiej:

Literaturę grecką  podzielono na okresy według dominującego w danym czasie gatunku.

Liryka grecka:

Epoka liryki przypada w starożytnej Grecji na VII i VI w. p.n.e. Dzisiaj termin liryka kojarzy się nam z pojęciem rodzaju literackiego (obok epiki i dramatu). Grecy nie dysponowali tym pojęciem. Arystoteles wyróżniał dwa rodzaje poezji: narracyjną i dramatyczną. Poezja liryczna wykonywana była w bezpośrednim związku z muzyką. Poezja europejska wiele zawdzięcza liryce greckiej: zróżnicowane miary wierszowe, nazwy gatunkowe) pierwsze wzruszenia i doświadczenia ludzkiej egzystencji. Liryka grecka ma więc religijne korzenie. Termin liryka początkowo oznaczał pieśń wykonywaną przy akompaniamencie liry. Pierwsze instrumenty przypominające liry  to forminga, kitara  i aulos. Przy akompaniamencie aulos wykonywano elegie. Ich tematyka uległa przekształceniu ze skargi poetyckiej, do pieśni patriotycznej, miłosnej a nawet moralnej. Liryka swój rodowód bierze z magicznych zaklęć i modłów odprawianych przy wtórze różnych instrumentów muzycznych.

Starożytni grecy dzielili pieśni na:

  • chóralne - zaliczmy do nich podniosłe hymny, zawierające pochwały bogów i bohaterów, a także treny opłakujące zmarłych (pieśń, sonet, oda),
  • indywidualne - wykonywane przez jednego śpiewaka - przede wszystkim elegie o różnorodnej tematyce np. miłosna, wojenna, biesiadna.

Na pograniczu liryki rozwijała się sielanka (idylla), która przedstawiała sceny z z życia pasterzy, rolników, rybaków. Sielanki starożytne zawierały obok lirycznego monologu elementy typowe dla epiki (opowiadanie) albo dla dramatu (dialog). Najsłynniejszym sielankopisarzem greckim był Teokryt (III w p.n.e). Formy liryki greckiej udoskonalane potem przez Rzymian, weszły na trwałe do literatury europejskiej.

Przedstawiciele liryki greckiej:

Literatura rzymska:

Starożytny świat Rzymian pojawia się znacznie później w dziedzinie dokonań literackich, wtedy gdy epoka Hellady już się zamknęła, a rozwija się kultura hellenistyczna dzięki Aleksandrowi. Rzymianie bardzo wiele zapożyczyli od Greków w sferze wiary i literatury.  Przejęli od nich najważniejszych bogów, zmieniając jedynie ich nazwy, np. Jowisz (Zeus). Ale wnieśli także do kultury europejskiej własny oryginalny wkład np. Owidiusz, Horacy, Seneka. Świat rzymskiej literatury pełen jest moralności oraz etyki. Mimo prześladowań kultura chrześcijańska rozwinęła się na dawnych przestrzeniach Hellady i Rzymu. Wchłonęła także dorobek starożytnego wschodu, czyli święte księgi Hebrajczyków.

To literatura grecka dostarczyła rzymianom wzorcowych arcydzieł i w pełni już ukształtowanych form artystycznych. Na grekach opierał się słynny komediopisarz Plaut, którego Miles Glorious (Żołnierz samochwał) zrobił światową karierę. Bohater tego utworu to dumny pyszałek, wiecznie przechwalający się swoimi czynami. Ta postać miała w literaturze europejskiej szczególnie długi żywot (jego potomkami są np. Papkin z Zemsty Aleksandra Fredry czy też pan Zagłoba z Sienkiewiczowskiej Trylogii). Niejeden poeta rzymski próbował też podążyć śladami Homera. Modzie na kulturę grecką próbował przeciwstawić się Katon Starszy - sławny polityk i mówca z okresu wojen punickich (III-I w. p.n.e.), który jednak przeszedł do historii bardziej jako ideał cnót obywatelskich i surowych obyczajów niż jako literat. Na to jak wielki wpływ miała kultura grecka na rzymską wskazują chociażby rodzaje sztuk rzymskich:

  • fabuła palliata - od pallimu stroju greckiego, w którym występowali aktorzy, były to komedie wzorowane na sztukach greckich,
  • fabuła togata - komedie o tematyce rzymskiej, w której kostiumem była toga,
  • fabula praetexta - tragedia o tematyce narodowej, cieszyła się mniejszym powodzeniem bo w teatrze Rzymianie szukali rozrywki, jednym z twórców był np. Seneka.

Przedstawiciele liryki rzymskiej:

Przedstawiciel epiki rzymskiej:

 


Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów. Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki.
Więcej informacji o plikach cookies.
Nie pokazuj więcej tego komunikatu.