Treść mitu
Narcyz był synem boga rzeki Kefisosa i nimfy Liriope. Był tak zachwycająco piękny, że wzbudzał miłość w każdym, kto go zobaczył. Wróżbita Tejrezjasz przepowiedział jego matce: „Dożyje sędziwego wieku, jeśli nigdy nie pozna samego siebie.”
Nimfa Echo
Nimfa Echo była dawniej obdarzona głosem i słowem, lecz przez kłamstwa Hery utraciła dar mowy — mogła jedynie powtarzać ostatnie sylaby zasłyszanych słów. Zakochała się w Narcyzie bez pamięci. Gdy próbowała wyznać mu miłość, potrafiła jedynie echem powtórzyć jego własne słowa. Narcyz ją wzgardził — Echo uschła z miłości, pozostał po niej tylko głos.
Zakochanie w odbiciu
Bogini zemsty Nemezis ukarała Narcyza za pogardę dla kochających go. Pewnego upalnego dnia Narcyz pochylił się nad źródłem, by ugasić pragnienie. I ujrzał w wodzie twarz tak piękną, że się w niej natychmiast zakochał.
Próbował dotknąć ukochanego — ręce rozbiły odbicie. Czekał, próbował przemówić — milczenie i echo własnych słów. Nie mógł odejść. Umarł z miłości niemożliwej, tęskniąc za tym, który nigdy nie mógł być jego.
W miejscu, gdzie zginął, wyrosły białe i żółte kwiaty, które nazwano narcyzami.
Interpretacje
Psychoanaliza
Zygmunt Freud wprowadził termin narcyzm (1914) na określenie miłości skierowanej ku samemu sobie. Narcyzm pierwotny to naturalne stadium rozwoju dziecka; narcyzm wtórny — patologiczne skupienie libido na własnym Ja.
Vanitas
Mit Narcyza jest przypowieścią o próżności i samozakochaniu jako źródle śmierci. Piękno, które tylko siebie kontempluje, jest bezpłodne i skazane na zagładę.
Poznanie siebie
Paradoks: Tejrezjasz przepowiedział, że Narcyz zginie, gdy „pozna siebie”. Poznał swój wizerunek — i zginął. Prawdziwe samopoznanie (sokratejskie „poznaj samego siebie”) musi być inne.
Echo
Figura Echa to symbol miłości jednostronnej, niemożności bycia usłyszanym, komunikacji bez treści.
W kulturze
- Owidiusz opisał mit w Metamorfozach (ks. III)
- Caravaggio: Narcyz (ok. 1597–1599)
- Salvador Dalí: Metamorfoza Narcyza (1937)
- Psychologia: pojęcie narcystycznego zaburzenia osobowości