Nazwa epoki
Słowo starożytność pochodzi od przymiotnika „stary” — oznacza dosłownie „to, co bardzo dawne”. Łaciński odpowiednik to antiquitas (od antiquus — dawny, stary). Stąd angielskie Antiquity, niemieckie Antike, francuskie Antiquité.
W terminologii naukowej używa się też określenia epoka antyczna (od łac. ante — przed, oraz antiquus) lub po prostu antyk.
Ramy czasowe
Punkt początku
Ustalenie początku starożytności jest kwestią umowną:
- ok. 3500–3000 p.n.e. — pojawienie się pisma klinowego (Sumerowie) i hieroglificznego (Egipt); moment uznawany za początek historii w sensie ścisłym (wcześniej: prehistoria)
- ok. 800 p.n.e. — w kontekście literatury europejskiej za umowny początek epoki przyjmuje się często czas powstawania eposów homeryckich
- 776 p.n.e. — pierwsze Igrzyska Olimpijskie (data stosowana w chronologii greckiej)
- 753 p.n.e. — tradycyjna data założenia Rzymu przez Romulusa
Punkt końca
- 476 n.e. — upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego (złożenie z tronu ostatniego cesarza Romulusa Augustulusa przez Odoakra); data przyjmowana w historii powszechnej
- 529 n.e. — zamknięcie Akademii Platońskiej w Atenach przez cesarza Justyniana; data stosowana przez historyków filozofii
- 395 n.e. — podział Cesarstwa Rzymskiego na Wschodnie i Zachodnie
W Polsce na lekcjach historii i języka polskiego za datę graniczną przyjmuje się zazwyczaj rok 476 n.e.
Podział wewnętrzny
Starożytność dzieli się na kilka podokreów:
Orientalne starożytne cywilizacje (3500–800 p.n.e.)
Mezopotamia, Egipt, Fenicja, kultura egejska (Kreta, Mykeny).
Epoka archaiczna Grecji (800–500 p.n.e.)
Formowanie się polis, kolonizacja, narodziny liryki, eposy homeryckie, początki filozofii (Tales, Pitagoras).
Klasyczna Grecja (500–323 p.n.e.)
Szczyt kultury ateńskiej: wojny perskie, Perykles, tragedia, filozofia Sokratesa–Platona–Arystotelesa, demokracja, sztuka klassyczna. Kończy ją śmierć Aleksandra Wielkiego.
Hellenizm (323–31 p.n.e.)
Ekspansja kultury greckiej na cały Wschód po podbojach Aleksandra. Aleksandria jako centrum nauki i kultury. Rozwój filozofii stoickiej i epikurejskiej.
Republika Rzymska (509–27 p.n.e.)
Republika, ekspansja Rzymu, podbój Grecji i Wschodu. Cyceron, Cezar, początki literatury łacińskiej.
Cesarstwo Rzymskie (27 p.n.e. – 476 n.e.)
Pax Romana, złoty wiek literatury (August – Wergiliusz, Horacy, Owidiusz), chrześcijaństwo, upadek Zachodu.
Periodyzacja literacka
W historii literatury polskiej starożytność to pierwsza z epok literackich — poprzedza średniowiecze. W programie szkolnym szczególnie ważne są:
- Literatura grecka epoki klasycznej (V w. p.n.e.)
- Literatura łacińska epoki augustejskiej (I w. p.n.e. – I w. n.e.)
- Biblia (XII w. p.n.e. – I w. n.e.)
Znaczenie chronologii
Znajomość ram czasowych pozwala rozumieć relacje między autorami i dziełami. Sofokles pisał za życia Peryklesa — w Atenach u szczytu potęgi. Wergiliusz tworzył po upadku Republiki, w nowej rzeczywistości cesarskiej. Horacy był rówieśnikiem narodzin Chrystusa.