O Starożytności

Cywilizacje starożytne

Przegląd najważniejszych cywilizacji starożytności — od Mezopotamii i Egiptu po Grecję i Rzym.

⸻⸻

Co to znaczy „starożytność”?

Starożytność to epoka historyczna obejmująca narodziny i rozwój pierwszych cywilizacji piśmiennych — od ok. 3500 p.n.e. (pierwsze pismo w Mezopotamii) do 476 n.e. (upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego). To ponad cztery tysiące lat historii ludzkości.

W polskim programie szkolnym i literackim pod pojęciem starożytności rozumie się przede wszystkim starożytną Grecję i Rzym — fundament kultury europejskiej.

Mezopotamia — kolebka cywilizacji

Mezopotamia (gr. „kraj między rzekami” — Tygrys i Eufrat, dzisiejszy Irak) to region, gdzie ok. 3500 p.n.e. Sumerowie stworzyli pierwsze pismo klinowe i pierwsze państwa miejskie.

Kolejne kultury: Akad, Babilonia, Asyria. Z Mezopotamii pochodzi:

  • Pierwsze prawo skodyfikowane — Kodeks Hammurabiego (ok. 1750 p.n.e.)
  • Pierwszy epos literacki — Gilgamesz (ok. 2100 p.n.e.): opowieść o przyjaźni, śmierci i poszukiwaniu nieśmiertelności
  • Astronomia, matematyka (system sześćdziesiątkowy — stąd 60 sekund w minucie)

Egipt — cywilizacja Nilu

Starożytny Egipt był kulturą wyjątkowej trwałości — istniał od ok. 3100 p.n.e. do podboju przez Aleksandra Wielkiego (332 p.n.e.), czyli ponad 2700 lat.

Charakterystyczne elementy:

  • Pismo hieroglificzne
  • Kult zmarłych, balsamowanie, piramidy jako wieczne domy władcy
  • Panteon bogów (Ra, Ozyrys, Izyda, Horus, Anubis)
  • Budownictwo monumentalne (piramidy w Gizie, świątynia w Karnaku)

Egipt miał głęboki wpływ na Greków — Herodot zwiedzał go w V w. p.n.e. i szczegółowo opisał.

Grecja — fundament kultury europejskiej

Starożytna Grecja to nie jedno państwo, lecz kulturowa wspólnota setek polis (miast-państw) rozsianych od Hiszpanii po Morze Czarne. Rozwijała się od ok. 800 p.n.e. (epoka archaiczna) do 31 p.n.e. (bitwa pod Akcjum).

Dorobek Greków:

  • Filozofia — Sokrates, Platon, Arystoteles: fundament zachodniej myśli
  • Literatura — epos (Homer), tragedia (Ajschylos, Sofokles, Eurypides), liryka, komedia
  • Demokracja — wynaleziona w Atenach w V w. p.n.e.
  • Matematyka i nauki przyrodnicze — Pitagoras, Euklides, Archimedes
  • Sztuka i architektura — porządki architektoniczne, ideał piękna

Rzym — imperium i prawo

Rzym wyrósł z małej osady nad Tybrem. Legenda mówi o założeniu w 753 p.n.e. przez Romulusa. Przeszedł przez fazę królestwa, republiki (509–27 p.n.e.) i imperium (27 p.n.e. – 476 n.e.).

Dorobek Rzymu:

  • Prawo — prawo rzymskie jest podstawą systemów prawnych całej Europy
  • Literatura łacińska — Wergiliusz, Horacy, Owidiusz, Cyceron, Tacyt
  • Architektura — łuk, kopuła, akwedukt, droga
  • Administracja i organizacja wojskowa — wzór dla późniejszych państw
  • Lingua franca — łacina jako język kultury przez 1500 lat

Powiązania i wpływy

Cywilizacje starożytne nie istniały w izolacji:

  • Grecy uczyli się od Egiptu i Mezopotamii
  • Rzym przejął kulturę grecką (Graecia capta ferum victorem cepit — „Zdobyta Grecja podbiła dzikiego zwycięzcę” — Horacy)
  • Chrześcijaństwo wyrosło ze spotkania tradycji hebrajskiej z kulturą helleńsko-rzymską
  • Aleksandria w Egipcie stała się centrum syntezy wszystkich tych tradycji