Co to znaczy „starożytność”?
Starożytność to epoka historyczna obejmująca narodziny i rozwój pierwszych cywilizacji piśmiennych — od ok. 3500 p.n.e. (pierwsze pismo w Mezopotamii) do 476 n.e. (upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego). To ponad cztery tysiące lat historii ludzkości.
W polskim programie szkolnym i literackim pod pojęciem starożytności rozumie się przede wszystkim starożytną Grecję i Rzym — fundament kultury europejskiej.
Mezopotamia — kolebka cywilizacji
Mezopotamia (gr. „kraj między rzekami” — Tygrys i Eufrat, dzisiejszy Irak) to region, gdzie ok. 3500 p.n.e. Sumerowie stworzyli pierwsze pismo klinowe i pierwsze państwa miejskie.
Kolejne kultury: Akad, Babilonia, Asyria. Z Mezopotamii pochodzi:
- Pierwsze prawo skodyfikowane — Kodeks Hammurabiego (ok. 1750 p.n.e.)
- Pierwszy epos literacki — Gilgamesz (ok. 2100 p.n.e.): opowieść o przyjaźni, śmierci i poszukiwaniu nieśmiertelności
- Astronomia, matematyka (system sześćdziesiątkowy — stąd 60 sekund w minucie)
Egipt — cywilizacja Nilu
Starożytny Egipt był kulturą wyjątkowej trwałości — istniał od ok. 3100 p.n.e. do podboju przez Aleksandra Wielkiego (332 p.n.e.), czyli ponad 2700 lat.
Charakterystyczne elementy:
- Pismo hieroglificzne
- Kult zmarłych, balsamowanie, piramidy jako wieczne domy władcy
- Panteon bogów (Ra, Ozyrys, Izyda, Horus, Anubis)
- Budownictwo monumentalne (piramidy w Gizie, świątynia w Karnaku)
Egipt miał głęboki wpływ na Greków — Herodot zwiedzał go w V w. p.n.e. i szczegółowo opisał.
Grecja — fundament kultury europejskiej
Starożytna Grecja to nie jedno państwo, lecz kulturowa wspólnota setek polis (miast-państw) rozsianych od Hiszpanii po Morze Czarne. Rozwijała się od ok. 800 p.n.e. (epoka archaiczna) do 31 p.n.e. (bitwa pod Akcjum).
Dorobek Greków:
- Filozofia — Sokrates, Platon, Arystoteles: fundament zachodniej myśli
- Literatura — epos (Homer), tragedia (Ajschylos, Sofokles, Eurypides), liryka, komedia
- Demokracja — wynaleziona w Atenach w V w. p.n.e.
- Matematyka i nauki przyrodnicze — Pitagoras, Euklides, Archimedes
- Sztuka i architektura — porządki architektoniczne, ideał piękna
Rzym — imperium i prawo
Rzym wyrósł z małej osady nad Tybrem. Legenda mówi o założeniu w 753 p.n.e. przez Romulusa. Przeszedł przez fazę królestwa, republiki (509–27 p.n.e.) i imperium (27 p.n.e. – 476 n.e.).
Dorobek Rzymu:
- Prawo — prawo rzymskie jest podstawą systemów prawnych całej Europy
- Literatura łacińska — Wergiliusz, Horacy, Owidiusz, Cyceron, Tacyt
- Architektura — łuk, kopuła, akwedukt, droga
- Administracja i organizacja wojskowa — wzór dla późniejszych państw
- Lingua franca — łacina jako język kultury przez 1500 lat
Powiązania i wpływy
Cywilizacje starożytne nie istniały w izolacji:
- Grecy uczyli się od Egiptu i Mezopotamii
- Rzym przejął kulturę grecką (Graecia capta ferum victorem cepit — „Zdobyta Grecja podbiła dzikiego zwycięzcę” — Horacy)
- Chrześcijaństwo wyrosło ze spotkania tradycji hebrajskiej z kulturą helleńsko-rzymską
- Aleksandria w Egipcie stała się centrum syntezy wszystkich tych tradycji