Definicja
Ostracyzm (gr. ostrakismos, od ostrakon — gliniana skorupka, tabliczka) to instytucja ateńskiej demokracji, pozwalająca obywatelom na wygnanie z miasta każdego polityka uznanego za zbyt wpływowego lub niebezpiecznego dla ustroju demokratycznego — bez postawienia mu konkretnego zarzutu.
Mechanizm
Raz w roku Zgromadzenie Ludowe (ekklesia) decydowało, czy przeprowadzić głosowanie ostrakizmu. Jeśli tak, wyznaczano dzień głosowania:
- Każdy obywatel wpisywał na glinianej skorupce (ostrakon) imię człowieka, którego chciał wygnać
- Jeśli oddano co najmniej 6000 głosów, liczono głosy
- Osoba z największą liczbą głosów musiała opuścić Attykę na 10 lat
- Wygnanie nie było karą — po powrocie odzyskiwała majątek i prawa obywatelskie
Cel instytucji
Ostracyzm stworzył prawodawca Klejstenes ok. 507 p.n.e. Celem było:
- Ochrona demokracji przed tyranią lub nadmierną koncentracją władzy
- Rozstrzyganie sporów politycznych bez przelewania krwi
- „Resetowanie” polaryzacji politycznej
Znani ostracyzowani
- Arystydes (zwany Sprawiedliwym) — ok. 482 p.n.e.
- Temistokles — architekt zwycięstwa pod Salaminą, wygnany ok. 471 p.n.e.
- Kimon — wygnany ok. 461 p.n.e.
Słynna anegdota: niepiśmienny chłop prosił Arystydesa o wpisanie na skorupce tego imienia. Zapytany dlaczego, odrzekł: „Bo mam dość słyszenia wszędzie, że jest sprawiedliwy.”
Koniec ostracyzmu
Ostatni znany ostracyzm miał miejsce ok. 416 p.n.e. — wygnano wtedy Hyperbolosa, po czym frakcje polityczne uznały narzędzie za zbyt podatne na manipulacje i zaniechały jego stosowania.
Ostracyzm we współczesnym języku
Słowo ostracyzm funkcjonuje dziś w języku polskim i wielu innych jako synonim wykluczenia społecznego, bojkotu, odrzucenia przez grupę — choć bez formalnego głosowania.