Słownik kultury antycznej

Ostracyzm

Ateńska instytucja demokratyczna umożliwiająca wygnanie niebezpiecznego polityka poprzez tajne głosowanie skorupkami.

⸻⸻

Definicja

Ostracyzm (gr. ostrakismos, od ostrakon — gliniana skorupka, tabliczka) to instytucja ateńskiej demokracji, pozwalająca obywatelom na wygnanie z miasta każdego polityka uznanego za zbyt wpływowego lub niebezpiecznego dla ustroju demokratycznego — bez postawienia mu konkretnego zarzutu.

Mechanizm

Raz w roku Zgromadzenie Ludowe (ekklesia) decydowało, czy przeprowadzić głosowanie ostrakizmu. Jeśli tak, wyznaczano dzień głosowania:

  1. Każdy obywatel wpisywał na glinianej skorupce (ostrakon) imię człowieka, którego chciał wygnać
  2. Jeśli oddano co najmniej 6000 głosów, liczono głosy
  3. Osoba z największą liczbą głosów musiała opuścić Attykę na 10 lat
  4. Wygnanie nie było karą — po powrocie odzyskiwała majątek i prawa obywatelskie

Cel instytucji

Ostracyzm stworzył prawodawca Klejstenes ok. 507 p.n.e. Celem było:

  • Ochrona demokracji przed tyranią lub nadmierną koncentracją władzy
  • Rozstrzyganie sporów politycznych bez przelewania krwi
  • „Resetowanie” polaryzacji politycznej

Znani ostracyzowani

  • Arystydes (zwany Sprawiedliwym) — ok. 482 p.n.e.
  • Temistokles — architekt zwycięstwa pod Salaminą, wygnany ok. 471 p.n.e.
  • Kimon — wygnany ok. 461 p.n.e.

Słynna anegdota: niepiśmienny chłop prosił Arystydesa o wpisanie na skorupce tego imienia. Zapytany dlaczego, odrzekł: „Bo mam dość słyszenia wszędzie, że jest sprawiedliwy.”

Koniec ostracyzmu

Ostatni znany ostracyzm miał miejsce ok. 416 p.n.e. — wygnano wtedy Hyperbolosa, po czym frakcje polityczne uznały narzędzie za zbyt podatne na manipulacje i zaniechały jego stosowania.

Ostracyzm we współczesnym języku

Słowo ostracyzm funkcjonuje dziś w języku polskim i wielu innych jako synonim wykluczenia społecznego, bojkotu, odrzucenia przez grupę — choć bez formalnego głosowania.