Życie
Marek Tuliusz Cyceron urodził się 3 stycznia 106 p.n.e. w Arpinum (Lacjum) w rodzinie ekwickiej — zamożnej, lecz nie senatorskiej. Ojciec zadbał o jego znakomite wykształcenie w Rzymie i Atenach.
Drogą kariery Cycerona była retoryka i prawo. Był homo novus — pierwszym w rodzie, który osiągnął najwyższe urzędy. Wspiął się po wszystkich szczeblach cursus honorum (kolejności urzędów): kwestor, edyl, pretor, a w 63 p.n.e. — konsul.
Jako konsul zasłynął odkryciem i zdławieniem spisku Katyliny — zamachu na Republikę. Mowy wygłoszone wtedy (Mowy katylińskie) do dziś są wzorcem retoryki politycznej.
Skazany na wygnanie (58 p.n.e.) przez trybuna ludowego Klodiusza, wrócił rok później. W późniejszych latach był już głównie filozofem i pisarzem. Gdy wybuchła walka między Cezarem a Pompejuszem, próbował być mediatorem.
Po zamordowaniu Cezara (44 p.n.e.) Cyceron stanął po stronie senatu i zaatakował Marka Antoniusza serią mów (Filipiki). Wpisany na listy proskrypcyjne, zginął 7 grudnia 43 p.n.e. z rozkazu Antoniusza.
Twórczość retoryczna
Zachowało się 58 mów Cycerona — świadectwa jego kunsztu:
- Mowy katylińskie (4) — przeciw Katylinie
- Pro Roscio Amerino — obrona Roscjusza, jego debiut
- Filipiki (14) — przeciw Antoniuszowi
- Pro Milone — obrona Milona; uznana za szczyt sztuki retorycznej
Traktaty o retoryce: De oratore, Brutus, Orator.
Twórczość filozoficzna
Cyceron był wielkim popularyzatorem filozofii greckiej dla łacińskojęzycznych czytelników. Czerpał ze stoicyzmu, akademii i epikureizmu:
- De re publica — o idealnym państwie
- De legibus — o prawach naturalnych
- De officiis — o obowiązkach moralnych; do dziś lektura w szkołach
- Tusculanae Disputationes — filozofia śmierci, bólu, cnoty i dobra najwyższego
- De amicitia — o przyjaźni
- De senectute — o starości
Znaczenie językowe
Cyceron stworzył klasyczną łacinę prozatorską — model, który był wzorcem przez wieki. Humanizm renesansowy (Erazm z Rotterdamu) czynił ciceronianizm wzorcem stylu. Wiele terminów filozoficznych w językach europejskich pochodzi od jego łacińskich neologizmów: qualitas, essentia, definitio.