Kim był Ezop?
Ezop (gr. Aisopos) to półlegendarny twórca bajek zwierzęcych, żyjący prawdopodobnie w VI wieku p.n.e. Od jego imienia pochodzi określenie „bajka ezopowa”, czyli krótka opowieść o zwierzętach zakończona pouczeniem. Choć nie wiemy, ile bajek naprawdę ułożył, przypisuje mu się kilkaset utworów.
Życie, czyli legenda
O Ezopie wspomina już Herodot. Według niego był niewolnikiem na wyspie Samos i zginął z rąk mieszkańców Delf. Więcej szczegółów podaje anonimowy Żywot Ezopa, powieść spisana kilkaset lat po jego śmierci. Ezop jest w niej Frygiem z Azji Mniejszej, brzydkim i kalekim niewolnikiem, który dzięki sprytowi i ciętemu językowi raz po raz ośmiesza swojego pana, filozofa Ksantosa. W końcu zdobywa wolność, służy radą królom, a ginie w Delfach strącony ze skały po kłótni z mieszkańcami miasta.
Ten obraz trzeba traktować jak opowieść ludową, a nie biografię. Dobrze jednak oddaje charakter bajek: słaby i pogardzany bohater wygrywa rozumem.
Bajki ezopowe
Bajki Ezopa wyrosły z ludowej tradycji ustnej. Ich tematy pochodzą z codziennego życia, a bohaterami są zwierzęta o ludzkich cechach. Lis jest chytry, wilk okrutny i chciwy, osioł głupi, a mrówka pracowita. Bajki krytykują przemoc, niesprawiedliwość, pychę i głupotę.
Cechy bajki ezopowej:
- krótka fabuła z jednym zdarzeniem,
- zwierzęta jako uosobienie ludzkich typów,
- prosty, prozatorski język,
- wyraźny morał, często dopisany na końcu.
Najbardziej znane bajki to m.in. Lis i winogrona, Żółw i zając, Konik polny i mrówki, Wilk i jagnię, Lis i kruk oraz Chłopiec, który wołał „wilk!”.
Jak bajki przetrwały
Pierwszy zbiór bajek ezopowych spisał w IV wieku p.n.e. Demetriusz z Faleronu. Ten zbiór zaginął, ale korzystali z niego późniejsi autorzy. Fedrus przełożył bajki na łacinę wierszem, a Babriusz ułożył je greckim wierszem. Dzięki nim tradycja ezopowa trafiła do średniowiecza i renesansu.
Ezop w Polsce i Europie
Do bajek Ezopa sięgali La Fontaine we Francji i Kryłow w Rosji. W Polsce Biernat z Lublina napisał Żywot Ezopa Fryga wraz z bajkami, Mikołaj Rej wplatał bajki w swoje utwory, Ignacy Krasicki stworzył Bajki i przypowieści, a Adam Mickiewicz przerabiał wątki ezopowe, np. w bajce Lis i kozieł.
Ezop w pigułce
- żył prawdopodobnie w VI w. p.n.e., według legendy był niewolnikiem z Frygii,
- uznawany za twórcę bajki zwierzęcej,
- bajki ezopowe są krótkie, proste i kończą się morałem,
- pierwszy zbiór spisał Demetriusz z Faleronu, na łacinę przełożył je Fedrus,
- kontynuatorzy: La Fontaine, Krasicki, Mickiewicz.
Źródła: E. Olinkiewicz, K. Radzymińska, H. Styś, Język polski: słownik encyklopedyczny, Wydawnictwo Europa, Wrocław 1999, s. 483; J. Maślanka (red.), Słownik pisarzy świata, Krakowskie Wydawnictwo Naukowe, Kraków 2008, s. 273.