Autorzy i filozofowie

Ezop

Ezop, legendarny bajkopisarz grecki: życie według legendy, cechy bajek ezopowych, najsłynniejsze bajki i ich polscy kontynuatorzy od Reja po Krasickiego.

⸻⸻
Bajkopisarz grecki VI w. p.n.e.

Kim był Ezop?

Ezop (gr. Aisopos) to półlegendarny twórca bajek zwierzęcych, żyjący prawdopodobnie w VI wieku p.n.e. Od jego imienia pochodzi określenie „bajka ezopowa”, czyli krótka opowieść o zwierzętach zakończona pouczeniem. Choć nie wiemy, ile bajek naprawdę ułożył, przypisuje mu się kilkaset utworów.

Życie, czyli legenda

O Ezopie wspomina już Herodot. Według niego był niewolnikiem na wyspie Samos i zginął z rąk mieszkańców Delf. Więcej szczegółów podaje anonimowy Żywot Ezopa, powieść spisana kilkaset lat po jego śmierci. Ezop jest w niej Frygiem z Azji Mniejszej, brzydkim i kalekim niewolnikiem, który dzięki sprytowi i ciętemu językowi raz po raz ośmiesza swojego pana, filozofa Ksantosa. W końcu zdobywa wolność, służy radą królom, a ginie w Delfach strącony ze skały po kłótni z mieszkańcami miasta.

Ten obraz trzeba traktować jak opowieść ludową, a nie biografię. Dobrze jednak oddaje charakter bajek: słaby i pogardzany bohater wygrywa rozumem.

Bajki ezopowe

Bajki Ezopa wyrosły z ludowej tradycji ustnej. Ich tematy pochodzą z codziennego życia, a bohaterami są zwierzęta o ludzkich cechach. Lis jest chytry, wilk okrutny i chciwy, osioł głupi, a mrówka pracowita. Bajki krytykują przemoc, niesprawiedliwość, pychę i głupotę.

Cechy bajki ezopowej:

  • krótka fabuła z jednym zdarzeniem,
  • zwierzęta jako uosobienie ludzkich typów,
  • prosty, prozatorski język,
  • wyraźny morał, często dopisany na końcu.

Najbardziej znane bajki to m.in. Lis i winogrona, Żółw i zając, Konik polny i mrówki, Wilk i jagnię, Lis i kruk oraz Chłopiec, który wołał „wilk!”.

Jak bajki przetrwały

Pierwszy zbiór bajek ezopowych spisał w IV wieku p.n.e. Demetriusz z Faleronu. Ten zbiór zaginął, ale korzystali z niego późniejsi autorzy. Fedrus przełożył bajki na łacinę wierszem, a Babriusz ułożył je greckim wierszem. Dzięki nim tradycja ezopowa trafiła do średniowiecza i renesansu.

Ezop w Polsce i Europie

Do bajek Ezopa sięgali La Fontaine we Francji i Kryłow w Rosji. W Polsce Biernat z Lublina napisał Żywot Ezopa Fryga wraz z bajkami, Mikołaj Rej wplatał bajki w swoje utwory, Ignacy Krasicki stworzył Bajki i przypowieści, a Adam Mickiewicz przerabiał wątki ezopowe, np. w bajce Lis i kozieł.

Ezop w pigułce

  • żył prawdopodobnie w VI w. p.n.e., według legendy był niewolnikiem z Frygii,
  • uznawany za twórcę bajki zwierzęcej,
  • bajki ezopowe są krótkie, proste i kończą się morałem,
  • pierwszy zbiór spisał Demetriusz z Faleronu, na łacinę przełożył je Fedrus,
  • kontynuatorzy: La Fontaine, Krasicki, Mickiewicz.

Źródła: E. Olinkiewicz, K. Radzymińska, H. Styś, Język polski: słownik encyklopedyczny, Wydawnictwo Europa, Wrocław 1999, s. 483; J. Maślanka (red.), Słownik pisarzy świata, Krakowskie Wydawnictwo Naukowe, Kraków 2008, s. 273.