Autorzy i filozofowie

Arystofanes

Ojciec komedii europejskiej — mistrz satyry politycznej i społecznej, twórca komedii starej.

⸻⸻
Komediopisarz grecki ok. 445–385 p.n.e.

Życie

Arystofanes urodził się ok. 445 p.n.e. w Atenach. Jego życie przypadło na burzliwy okres: wojnę peloponeską (431–404 p.n.e.), klęskę Aten i kres ich potęgi. Te wydarzenia odcisnęły głębokie piętno na jego twórczości — był konserwatystą, tęskniącym za starymi Atenami, nieufnym wobec sofistów, demagogów i wojennych awanturników.

Choć jego kariery nie znamy dobrze, wiemy, że wystawiał komedie od ok. 427 p.n.e. — jako bardzo młody człowiek. Zdobywał nagrody w konkursach dramatycznych. Dożył spokojnie panowania macedońskiego.

Twórczość — zachowane komedie

Z ok. 40 sztuk Arystofanesa zachowało się 11 komedii — cały korpus greckiej komedii starej (archaia):

  • Acharnianie (425 p.n.e.) — satyra na wojnę; bohater zawiera prywatny pokój ze Spartą
  • Rycerze (424 p.n.e.) — atak na demagoga Kleona; Arystofanes sam grał główną rolę
  • Chmury (423 p.n.e.) — satyra na sofistów i Sokratesa; Sokrates ukazany jako naciągacz
  • Osy (422 p.n.e.) — krytyka ateńskiej pasji do procesów sądowych
  • Pokój (421 p.n.e.) — antywojna komedia; bohater wznosi się na Olimp na chrząszczu
  • Ptaki (414 p.n.e.) — utopia; Ateńczycy zakładają miasto ptaków w chmurach
  • Lizystrata (411 p.n.e.) — kobiety odmawiają zbliżeń, by zmusić mężów do zawarcia pokoju
  • Tesmoforie (411 p.n.e.) — satyra na Eurypidesa i kobiety
  • Żaby (405 p.n.e.) — Dionizos schodzi do Hadesu po poetę; konkurs między Ajschylosem a Eurypidesem
  • Ekklesiazusy (392 p.n.e.) — kobiety przejmują rządy w Atenach
  • Plutos (388 p.n.e.) — bóg bogactwa odzyskuje wzrok; przejście ku komedii średniej

Cechy komedii starej

Komedia stara Arystofanesa to gatunek wysoce specyficzny:

  • Parabaза — chór zwraca się bezpośrednio do widowni w imieniu autora
  • Agon — formalna debata między dwiema stronami
  • Fantastyczne pomysły fabularne (lot na chrząszczu, miasto ptaków)
  • Obsceniczne żarty — kostiumy z wypchanymi fallusami, dosadny język
  • Ataki personalne — wymieniani z imienia politycy, artyści, filozofowie (Sokrates, Kleon, Eurypides)
  • Chór odgrywający zwierzęta lub przedmioty (osy, ptaki, żaby, chmury)

Znaczenie

Arystofanes był jedynym komediopisarzem starożytności, którego dzieła przetrwały. Jest jedynym źródłem wiedzy o komedii starej. Jego Chmury — satyryczny portret Sokratesa jako naciągacza nauczającego za pieniądze sofistyki — miały realny wpływ na nastroje, które doprowadziły do procesu filozofa (tak twierdził sam Platon w Obronie Sokratesa).

Platon w Uczcie ukazał Arystofanesa i Sokratesa jako przyjaciół biesiadujących razem — paradoks, który fascynuje badaczy do dziś.