Życie
Arystofanes urodził się ok. 445 p.n.e. w Atenach. Jego życie przypadło na burzliwy okres: wojnę peloponeską (431–404 p.n.e.), klęskę Aten i kres ich potęgi. Te wydarzenia odcisnęły głębokie piętno na jego twórczości — był konserwatystą, tęskniącym za starymi Atenami, nieufnym wobec sofistów, demagogów i wojennych awanturników.
Choć jego kariery nie znamy dobrze, wiemy, że wystawiał komedie od ok. 427 p.n.e. — jako bardzo młody człowiek. Zdobywał nagrody w konkursach dramatycznych. Dożył spokojnie panowania macedońskiego.
Twórczość — zachowane komedie
Z ok. 40 sztuk Arystofanesa zachowało się 11 komedii — cały korpus greckiej komedii starej (archaia):
- Acharnianie (425 p.n.e.) — satyra na wojnę; bohater zawiera prywatny pokój ze Spartą
- Rycerze (424 p.n.e.) — atak na demagoga Kleona; Arystofanes sam grał główną rolę
- Chmury (423 p.n.e.) — satyra na sofistów i Sokratesa; Sokrates ukazany jako naciągacz
- Osy (422 p.n.e.) — krytyka ateńskiej pasji do procesów sądowych
- Pokój (421 p.n.e.) — antywojna komedia; bohater wznosi się na Olimp na chrząszczu
- Ptaki (414 p.n.e.) — utopia; Ateńczycy zakładają miasto ptaków w chmurach
- Lizystrata (411 p.n.e.) — kobiety odmawiają zbliżeń, by zmusić mężów do zawarcia pokoju
- Tesmoforie (411 p.n.e.) — satyra na Eurypidesa i kobiety
- Żaby (405 p.n.e.) — Dionizos schodzi do Hadesu po poetę; konkurs między Ajschylosem a Eurypidesem
- Ekklesiazusy (392 p.n.e.) — kobiety przejmują rządy w Atenach
- Plutos (388 p.n.e.) — bóg bogactwa odzyskuje wzrok; przejście ku komedii średniej
Cechy komedii starej
Komedia stara Arystofanesa to gatunek wysoce specyficzny:
- Parabaза — chór zwraca się bezpośrednio do widowni w imieniu autora
- Agon — formalna debata między dwiema stronami
- Fantastyczne pomysły fabularne (lot na chrząszczu, miasto ptaków)
- Obsceniczne żarty — kostiumy z wypchanymi fallusami, dosadny język
- Ataki personalne — wymieniani z imienia politycy, artyści, filozofowie (Sokrates, Kleon, Eurypides)
- Chór odgrywający zwierzęta lub przedmioty (osy, ptaki, żaby, chmury)
Znaczenie
Arystofanes był jedynym komediopisarzem starożytności, którego dzieła przetrwały. Jest jedynym źródłem wiedzy o komedii starej. Jego Chmury — satyryczny portret Sokratesa jako naciągacza nauczającego za pieniądze sofistyki — miały realny wpływ na nastroje, które doprowadziły do procesu filozofa (tak twierdził sam Platon w Obronie Sokratesa).
Platon w Uczcie ukazał Arystofanesa i Sokratesa jako przyjaciół biesiadujących razem — paradoks, który fascynuje badaczy do dziś.