Ojciec historii
Cyceron nazwał Herodota pater historiae — ojcem historii. Tytuł słuszny: Herodot jako pierwszy podjął próbę systematycznego opisania przeszłości, odróżniając ją od mitu, szukając przyczyn zdarzeń i zbierając świadectwa naocznych obserwatorów.
Sam słowo historia (gr. historía) oznaczało pierwotnie właśnie „badanie”, „dociekanie” — i w tym sensie użył go Herodot.
Życie i podróże
Herodot urodził się ok. 484 p.n.e. w Halikarnasie (dziś Bodrum w Turcji) — greckim mieście na wybrzeżu Azji Mniejszej, będącym pod perską kontrolą. Już od urodzenia znajdował się na styku kultur: greckiej i perskiej.
Podróżował rozlegle: odwiedził Egipt (opisał Nil, piramidy, zwyczaje Egipcjan), Babilon, Scytię (stepy na północ od Morza Czarnego), wybrzeże Morza Czarnego, Fenicję, Cyrenajkę, a w Grecji — Delf i Olimpię. Osiadł w kolonii Thurioi (Magna Graecia, Italia), gdzie prawdopodobnie ukończył Dzieje i gdzie zmarł ok. 425 p.n.e.
Dzieje (Historiai)
Dzieje to dzieło ogromne — 9 ksiąg, nazwanych imionami dziewięciu muz (podział późniejszy, nie Herodota). Temat centralny: wojny grecko-perskie (490–479 p.n.e.) — od inwazji Dariusza (bitwa pod Maratonem) przez wielką wyprawę Kserksesa (Termopile, Salamina, Plateje).
Ale to tylko rama. Herodot wplata w narrację ogromne dygresje: historię Egiptu, Lidii, Scytii, obyczaje ludów barbarzyńskich, anegdoty, cuda natury, przepowiednie wyroczni.
Metoda
Herodot zbierał informacje różnymi sposobami:
- Relacje naocznych świadków i ich potomków
- Kapłani świątyń (Egipt)
- Lokalne tradycje i legendy
- Własne obserwacje podczas podróży
Nie był bezkrytyczny — często notuje: „mówią tak, ale ja w to nie wierzę”. Stosował zasadę: podaję to, co słyszałem, lecz nie muszę we wszystko wierzyć.
Słynne fragmenty
Termopile — 300 Spartan Leonidasa i ich sojusznicy walczą do ostatniego w wąwozie termopilskim (480 p.n.e.). Anegdota o Spartanach, którzy zamiast się poddać, zapatrują na walkę w cieniu perskich strzał: „Dobrze, będziemy więc walczyć w cieniu.”
Salamina — morska bitwa, w której Grecy rozbili flotę perską. Temistokles jako strateg.
Kroizos i Solon — lydyjski król Kroizos pyta Solona, kto jest najszczęśliwszym człowiekiem. Solon odpowiada, że nie można ocenić szczęścia człowieka zanim nie zobaczy się, jak skończy jego życie.
Herodot a Tukidydes
Tukidydes — młodszy od Herodota — skrytykował jego metodę jako zbyt anegdotyczną i niewystarczająco krytyczną. Sam pisał ściśle polityczną i militarną historię bez dygresji. Obaj razem stworzyli wzorce historiografii: Herodot — narracyjny, Tukidydes — analityczny.