Życie
Tukidydes urodził się ok. 460 p.n.e. w Atenach, w zamożnej rodzinie z koneksjami w Tracji. Był strategiem ateńskim (generałem) w 424 p.n.e., gdy dowodził flotą na północy Grecji. Nie zdążył obronić Amfipolis przed Spartańczykiem Brazydasem — i za ten błąd skazano go na 20 lat wygnania.
Wygnanie okazało się błogosławieństwem dla historii. Tukidydes podróżował, zbierał informacje z obu stron konfliktu (greckiej i spartańskiej), rozmawiał z uczestnikami wydarzeń. Wrócił do Aten po upadku rządów Trzydziestu Tyranów (404 p.n.e.) i prawdopodobnie zmarł ok. 400 p.n.e.
Dzieło — Wojna peloponeska
Dzieje Wojny Peloponeskiej (Thucydidou Xyngraphe) to opis konfliktu między Atenami a Spartą (431–404 p.n.e.) w 8 księgach. Dzieło urywa się gwałtownie w środku zdania w roku 411 — Tukidydes nie zdążył go ukończyć.
Metoda historyczna
Tukidydes jako pierwszy świadomie oddzielił historię od mitu i sformułował zasady badań historycznych:
- Krytyka źródeł: relacje oczywistych świadków są stronnicze; trzeba je weryfikować, konfrontować, ważyć
- Przyczynowość: szuka głębokich przyczyn (aitia) i bezpośrednich powodów (prophaseis) — rozróżnienie nadal używane
- Rezygnacja z mitów i cudów: historia ludzka rządzi się ludzkimi motywami (strach, korzyść, honor)
- Mowy — wkłada w usta postaci fikcyjne, lecz prawdopodobne mowy; nie dosłowny zapis, lecz rekonstrukcja sensu
Słynne epizody
Dialog Melijski (ks. V) — Ateny stawiają ultimatum małej wyspie Melos: poddajcie się lub zginiecie. Melczycy powołują się na sprawiedliwość; ateńscy posłowie odpowiadają brutalnie: „Silni robią to, co mogą, słabi znoszą to, co muszą.” Melos odmawia — Ateny mordują mężczyzn, kobiety i dzieci sprzedają w niewolę. Zimny realizm polityczny.
Zaraza w Atenach (ks. II) — kliniczny, precyzyjny opis epidemii z 430 p.n.e., która zabiła ćwierć Ateńczyków, w tym Peryklesa. Jeden z pierwszych opisów epidemii w historii medycyny.
Mowa Peryklesa nad poległymi (Epitafios) — idealizacja ateńskiej demokracji; jeden z najsłynniejszych tekstów politycznych starożytności: „Całe morze i cała ziemia stały się areną naszej odwagi.”
Wyprawa sycylijska (ks. VI–VII) — katastrofalna ekspedycja Aten na Sycylię (415–413); opisana z rozmachem godnym tragedii.
Wpływ
Tukidydes jest uważany za ojca realizmu politycznego — szkoły myślenia, że politykę rządzą interesy i siła, nie ideały. Cytują go politycy, generałowie, dyplomaci. Pułapka Tukidydesa (Thucydides Trap) — termin stworzony przez Grahama Allisona — opisuje ryzyko wojny między mocarstwem dominującym a wschodzącym rywalem (jak dziś USA i Chiny).