Buntownik wśród tragediopisarzy
Eurypides jest trzecim — i najbardziej kontrowersyjnym — z wielkiej trójki ateńskich tragediopisarzy. Za życia zdobył tylko 4 pierwsze nagrody na Dionizjach (Ajschylos — 13, Sofokles — co najmniej 18), lecz po śmierci stał się najpopularniejszym i najczęściej wystawianym dramaturgiem starożytności.
Życie
Urodził się ok. 480 p.n.e. na Salaminie lub w Atenach. Był człowiekiem wykształconym, związanym z sofistami i filozofami (m.in. z Anaksagorasem i Sokratesem). Prowadził życie zamknięte, osamotnione — co kontrastowało z publiczną rolą Sofoklesa. Pod koniec życia opuścił Ateny i osiadł na dworze króla macedońskiego Archelaosa, gdzie zmarł ok. 406 p.n.e.
Twórczość
Napisał ok. 92 dramaty; zachowało się 18 tragedii i dramat satyrowy Cyklop (jedyny zachowany w całości przykład tego gatunku). Najważniejsze:
- Medea (431 p.n.e.) — kobieta porzucona przez Jazona zabija własne dzieci z zemsty
- Elektra — wersja mitu Atrydów z naciskiem na psychologię bohaterki
- Trojanki — los kobiet po upadku Troi; przejmujący antywojenny obraz
- Bachantki — o szaleństwie dionizyjskim i zagładzie Penteusa
- Hippolit — o nieszczęśliwej miłości Fedry do pasierba
- Alkestis — kobieta, która godzi się umrzeć za męża; Herakles ją ratuje
- Ifigenia w Aulidzie — poświęcenie Ifigenii przed wyprawą do Troi
Nowatorstwo Eurypidesa
Eurypides zrewolucjonizował tragedię w kilku wymiarach:
Psychologia: jego bohaterowie nie są typami, lecz ludźmi z krwi i kości — targają nimi sprzeczne namiętności, wątpliwości, słabości. Medea wie, że to złe, co robi — i robi to mimo wszystko. To zalążek nowoczesnej psychologii literackiej.
Kobiety: Eurypides dał kobietom głos i kompleksowość psychologiczną nieosiągalną u poprzedników. Stąd Arystofanes w Tesmoforiach żartował, że wszystkie kobiety Aten nienawidzą go za to, jak je przedstawia.
Bogowie: zbliżył bogów do ludzkiej miary — są kapryśni, niesprawiedliwi, często podli. Deus ex machina, którym Eurypides często kończy sztuki, wyraża ironię: bogowie interweniują tam, gdzie logika dramatyczna jest bezradna.
Prolog ekspozycyjny: jasno wyjaśnia sytuację na początku.
Wpływ
Eurypides wywarł ogromny wpływ na literaturę nowożytną. Jean Racine (Fedra, Ifigenia) i wielu innych dramaturgów wprost adaptowało jego dzieła.