Treść mitu
Dedal — geniusz rzemiosła
Dedal był mitycznym ateńskim wynalazcą i rzemieślnikiem — najbieglejszym, jakiego znały czasy. Rzeźbił posągi tak realistyczne, że wydawały się żywe. Skonstruował niezliczone cuda techniki. Był dumny ze swego talentu.
Gdy jego uczeń i siostrzeniec Talos (lub Perdix) okazał się jeszcze zdolniejszy — Dedal z zazdrości zepchnął go ze Skały Ateńskiej. Bogini Atena, litując się nad chłopcem, zamieniła go w kuropatwę (perdix). Za morderstwo Dedal musiał uciekać z Aten.
Labirynt na Krecie
Schronił się na dworze króla Krety Minosa. Tu wykazał swój geniusz: na rozkaz Minosa zbudował Labirynt — budowlę tak zawiłą, że nikt nie mógł jej opuścić — by ukryć w niej Minotaura (potwora z ludzkim ciałem i głową byka, syna Pazyfae i byka Posejdona).
Dedal pomógł jednak Ariadnie dać Tezeuszowi nić, dzięki której Tezeusz zabił Minotaura i wyszedł z Labiryntu. Minos wściekł się i uwięził Dedala wraz z synem Ikarem w wieży lub samym Labiryncie.
Lot
Dedal, by uciec z Krety (Minos kontrolował morze), skonstruował skrzydła z piór sklejonych woskiem. Przed lotem ostrzegł syna:
„Nie leć zbyt nisko — wilgoć morska przeciąży skrzydła. Nie leć zbyt wysoko — słońce stopi wosk.”
Ikar wyrzucił z głowy rady ojca. Zachwycon wolnością, uniósł się coraz wyżej ku słońcu. Wosk stopniał. Pióra rozsypały się. Ikar runął w morze (nazwane potem Morzem Ikaryjskim) i zginął.
Dedal doleciał bezpiecznie na Sycylię. Spędził tam resztę życia.
Interpretacje
Ikar jako symbol
Ikar jest w kulturze europejskiej jednym z najsilniejszych archetypów:
- Bunt i wolność — młodość, która nie chce słuchać starszych
- Hybris (pycha) — przekraczanie granic wyznaczonych przez bogów i przez naturę
- Tragizm ambicji — dążenie do niemożliwego, które kończy się upadkiem
- Piękno klęski — Ikar ginie, ale wybrał lot; Dedal ocalał, lecz z bólem w sercu
Dedal jako twórca
Dedal to archetyp artysty-twórcy — geniusza, który może tworzyć zarówno cud (skrzydła), jak i śmiertelną pułapkę (Labirynt). Nosi w sobie zbrodnię (zabójstwo Talosa) i tragedię (śmierć syna).
W malarstwie
- Bruegel starszy: Upadek Ikara (ok. 1555) — Ikar tonie w tle, niezauważony przez oracza i pasterza. Obraz inspirował W.H. Audena (Musée des Beaux Arts).
- Herbert Draper: Lament nad Ikarem
- Chagall: Upadek Ikara
Frazeologizm
„Lot Ikara” lub „ikaryjski lot” — dążenie zbyt ambitne, przekraczające możliwości, skazane na klęskę. Przymiotnik „ikaryjski” oznacza: zuchwały, skończony katastrofą.