Życie
Plutarch z Cheronei urodził się ok. 46 n.e. w Cheronei (Beocja, środkowa Grecja). Studiował filozofię platońską w Atenach. Podróżował do Egiptu, Azji Mniejszej i Włoch. Przez pewien czas przebywał w Rzymie, gdzie zetknął się z intelektualnymi kręgami epoki Domicjana i Trajana.
Powrócił do rodzinnej Cheronei, gdzie spędził większość życia jako kapłan wyroczni delfickiej. Był cenionym obywatelem, nauczycielem i filozofem. Zmarł ok. 120 n.e.
Żywoty równoległe (Bioi Paralleloi)
Główne dzieło Plutarcha — 23 pary biografii, w których zestawia wielkich Greków z Rzymianami: Aleksander–Cezar, Temistokles–Kamillus, Perykles–Fabiusz, Demostenes–Cyceron. Na końcu każdej pary: krótkie porównanie (synkrisis).
Cel nie był ściśle historyczny — Plutarch pisał biografie moralne: interesował go charakter człowieka, jego cnoty i słabości, wzloty i upadki. „Małe czyny, słowa i żarty często lepiej odsłaniają charakter niż wielkie bitwy.”
Najważniejsze biografie
- Aleksander — portret zdobywcy świata, jego ambicji i stopniowej tyranii
- Cezar — droga do dyktatury i śmierć na Ydach Marcowych
- Perykles — złoty wiek Aten
- Likurg — legendarny prawodawca Sparty
- Solon — ateński reformator
- Demostenes — mówca walczący z Macedonią
- Cyceron — zestawiony z Demostenesem
Wpływ Żywotów
Żywoty stały się ulubioną lekturą renesansu i romantyzmu. Szekspir czerpał z nich bezpośrednio (przez przekład Thomasa Northa z 1579): Juliusz Cezar, Antoniusz i Kleopatra, Koriolan to niemal dramatyzacje Plutarcha. Rousseau czytał je jako dziecko. Napoleona fascynował Aleksander.
Moralia (Ethika)
Obok Żywotów Plutarch napisał ok. 78 esejów i dialogów zebranych jako Moralia: o wychowaniu dzieci, o przyjaźni, o zazdrości, o bóżkach i wyroczniach, o zjadaniu mięsa. Są pełne anegdot, cytatów, dygresji — żywe i wciąż interesujące.