Definicja
Polis (gr. πόλις) to greckie miasto-państwo — podstawowa forma organizacji politycznej i społecznej starożytnej Grecji. Polis to nie tylko miasto, lecz wspólnota obywatelska zamieszkująca określone terytorium, ze wspólnymi instytucjami, prawami i bogami.
Arystoteles w Polityce napisał słynne zdanie: „Człowiek jest z natury zwierzęciem politycznym” (zōon politikon) — czyli stworzonym do życia w polis. Kto żyje poza polis, jest albo bogiem, albo zwierzęciem.
Struktura polis
Typowa polis składała się z:
- Asty — właściwego miasta z budynkami, agory, świątyni
- Akropolu — góry z główną świątynią i skarbcem
- Agory — centralnego placu publicznego, centrum handlu i życia politycznego
- Chory — okolicznych wiosek i pól uprawnych należących do polis
Liczba i zróżnicowanie
W apogeum epoki klasycznej istniało ok. 1000–1500 polis na obszarze Grecji i kolonii. Były ogromnie zróżnicowane: od potężnych Aten (ok. 250 000 mieszkańców) po małe wspólnoty liczące kilkuset obywateli.
Każda polis miała własny ustrój, prawa, kalendarz i bogów patronalnych.
Ustroje polis
Grecy opracowali typologię ustrojów. Arystoteles wyróżniał:
- Monarchia (rządy jednego) → degeneracja: tyrania
- Arystokracja (rządy najlepszych) → degeneracja: oligarchia
- Politeja / demokracja (rządy obywateli) → degeneracja: ochlokracja (rządy motłochu)
Ateny były modelem demokracji; Sparta — oligarchii wojskowej.
Obywatele polis
Pełnoprawnym obywatelem (polítēs) w Atenach był wolny mężczyzna urodzony z ateńskich rodziców. Kobiety, metojkowie (cudzoziemcy) i niewolnicy nie mieli praw politycznych. Demokracja ateńska była więc demokracją ograniczoną — choć rewolucyjną jak na swoje czasy.
Schyłek polis
Polis jako forma ustrojowa chyliła się ku upadkowi od IV w. p.n.e.: wewnętrzne wojny (Peloponezka, potem Tebańska), wyczerpanie gospodarcze, a ostatecznie podbój przez Macedonię Filipa II i Aleksandra Wielkiego (338 p.n.e.) zakończyły epokę klasycznej polis.
Dziedzictwo
Polis przekazała kulturze europejskiej: pojęcie polityki (politiké), obywatelstwa, demokracji, wolności słowa (isegoria) i prawa większości. Wszystkie te pojęcia weszły w krew kultury zachodniej.