Autorzy i filozofowie

Petroniusz

Petroniusz, „arbiter elegancji” na dworze Nerona i autor Satyriconu z Ucztą Trymalchiona. Życie według Tacyta, twórczość i rola w „Quo vadis”.

⸻⸻
Prozaik rzymski ok. 27–66 n.e.

Kim był Petroniusz?

Petroniusz to rzymski pisarz z czasów Nerona, autor Satyriconu, jednej z dwóch powieści łacińskich, które przetrwały w dużych fragmentach. Polscy czytelnicy znają go przede wszystkim jako bohatera Quo vadis Henryka Sienkiewicza: wytwornego estetę, który z ironią patrzy na dwór cesarza.

Rękopisy podają imię autora jako Petroniusz Arbiter. Większość badaczy utożsamia go z Tytusem (lub Gajuszem) Petroniuszem, którego opisał Tacyt w Rocznikach.

Życie według Tacyta

Tacyt kreśli portret człowieka pełnego sprzeczności. Petroniusz przesypiał dni, a noce poświęcał obowiązkom i przyjemnościom. Do sławy doszedł nie pracowitością, lecz wyrafinowanym próżniactwem. Jednocześnie jako namiestnik Bitynii, a potem konsul, okazał się sprawnym i energicznym urzędnikiem.

Na dworze Nerona zyskał przydomek arbiter elegantiae, czyli „sędzia dobrego smaku”. Cesarz uważał za wytworne tylko to, co Petroniusz pochwalił. Taka pozycja budziła zazdrość prefekta pretorianów Tygellina. W 66 roku Petroniusz został oskarżony o udział w spisku i zrozumiał, że czeka go wyrok.

Zginął w Kumach. Przeciął sobie żyły, a potem kazał je przewiązywać i znów otwierać, rozmawiając z przyjaciółmi o lekkiej poezji, ucztując i drzemiąc, tak by śmierć wyglądała na naturalną. Przed końcem spisał wyuzdane występki Nerona i wysłał mu ten dokument w zapieczętowanym liście.

Satyricon

Satyricon to powieść łotrzykowska pisana prozą przeplataną wierszami, w duchu tzw. satyry menippejskiej. Zachowały się fragmenty ksiąg XIV–XVI. Narratorem jest Enkolpiusz, młody włóczęga, który wraz z towarzyszami wędruje po południowej Italii i wpada w kolejne tarapaty.

Najsłynniejszy epizod to Uczta Trymalchiona. Bogaty wyzwoleniec urządza przyjęcie, na którym przepych miesza się z nieokrzesaniem. Petroniusz z humorem pokazuje dorobkiewiczów, ich język, przechwałki i obsesję na punkcie pieniędzy. Dla historyków to bezcenne źródło wiedzy o potocznej łacinie i obyczajach zwykłych Rzymian.

W powieści znajduje się też nowela o wdowie z Efezu, która przy grobie męża ulega urokowi żołnierza. Ten wątek powracał w literaturze europejskiej przez wieki.

Petroniusz w kulturze

  • Henryk Sienkiewicz uczynił go jednym z głównych bohaterów Quo vadis (1896),
  • Federico Fellini nakręcił film Satyricon (1969) na motywach powieści,
  • określenie „arbiter elegancji” weszło do języka jako nazwa osoby wyznaczającej modę i dobry gust.

Petroniusz w pigułce

  • żył ok. 27–66 n.e., dworzanin Nerona, namiestnik Bitynii i konsul,
  • nazywany arbiter elegantiae,
  • autor Satyriconu z Ucztą Trymalchiona,
  • oskarżony przez Tygellina, popełnił samobójstwo w Kumach,
  • pierwowzór Petroniusza z Quo vadis.